Okrągły jubileusz – 80 lecia działalności – obchodzi dziś poznański ośrodek naukowo-badawczy branży kolejowej. Placówka zaczynała jako biuro konstrukcyjne zakładów Hipolita Cegielskiego – Poznań, a teraz jest częścią placówki Łukasiewicz – Poznański Instytut Technologiczny.
Historia placówki zaczynała się skromnie, od biura konstrukcyjnego HCP w lutym 1945 roku. Trwały wtedy jeszcze walki o Poznań, a załoga biura rozpoczęła pracę od ratowania dokumentacji technicznej i sprzętu kreślarskiego. Niemcy, którzy ewakuowali się z Poznania, chcieli to wszystko wywieźć.
Tu wszystko się zaczęło
1 września 1945 roku władze wydzieliły jednostkę HCP. Powołały Centralne Biuro Konstrukcyjne, które podlegało Zjednoczeniu Przemysłu Taboru Kolejowego TASKO. Zadaniem biura było obsługiwanie wszystkich zakładów przemysłowych TASKO.
Jednym z pierwszych projektów była lokomotywa parowa Ty45. Biuro miało też duży wkład w przygotowanie produkcji parowozów Ty42 i Ty43. Projektowało też wagony węglarki, na które było duże zapotrzebowanie, a także inne wagony towarowe. W ramach Biura powstał Dział Studiów, który zajmował się rozwiązywaniem problemów technicznych i opracowywaniem nowych technologii.
W 1950 roku CBK zaprojektowało swoje pierwsze elektryczne zespoły trakcyjne 1B-2B-1B. Maszyny i aparatura do nich pochodziły z importu. Na deskach kreślarskich i w laboratoriach powstawały także projekty tramwajów, m.in. popularny model 13N. A także elektryczne samojezdne wagony towarowe, lokomotywy spalinowe oraz spalinowe zespoły trakcyjne. Dużym osiągnięciem technicznym jak na ówczesne czasy był wagon 43A dla ruchu podmiejskiego.
Wagony pasażerskie, które produkowały wtedy fabryki w Polsce nie miały ogrzewania, wentylacji, oświetlenia jarzeniowego czy wózków do dużych prędkości. Tego zaś wymagały międzynarodowe normy kolejowe. Pierwszym wagonem, który spełniał standard UIC, był zaprojektowany w CBKPTK pojazd 104A (1962 rok).
Z wagonów towarowych warto wspomnieć o rekordziście – wagonie otwartym 9W, który był następcą opracowanych również w Poznaniu dwuosiowych modeli 6W i 7W. Produkujący go PAFAWAG do 1970 roku wypuścił na rynek 36 987 sztuk.
W Poznaniu konstruowano też wagony kryte (wąskotorowe, normalnotorowe i szerokotorowe), samowyładowcze oraz cysterny. A także wieloosiowe platformy – wagony specjalne, które przeznaczone były do przewożenia wyjątkowo ciężkiego i ponadgabarytowego sprzętu.
Rozwój infrastruktury badawczej
Biuro cały czas rozwijało swoją działalność. Od początku lat 70. rozbudowywało bazę badawczą – powstały laboratorium, hala ze stanowiskami do badań, warsztaty prototypowni. W 1973 roku na bazie biura powstał Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Pojazdów Szynowych. Stanowił on zaplecze naukowo-badawcze, projektowo-konstrukcyjne i wdrożeniowe w zakresie lokomotyw spalinowych i elektrycznych, wieloczłonów trakcyjnych (elektrycznych i spalinowych), wagonów osobowych i towarowych różnych typów, jak również wagonów motorowych, autobusów szynowych i pojazdów specjalnych. Wydawał własny kwartalnik „Pojazdy Szynowe”. W 1975 roku zatrudniał ponad 600 osób.
Do upadku komunizmu Ośrodek mógł pochwalić się projektami 281 pojazdów szynowych. To 205 wagonów towarowych, 43 pasażerskie, bagażowe pocztowe i ogrzewcze oraz 27 lokomotyw i wagonów silnikowych, a także 6 tramwajów. Niemal cała produkcja polskiego przemysłu taboru kolejowego oparta była na dokumentacji konstrukcyjnej opracowanej w poznańskim Ośrodku.
Od IPS „TABOR” do Łukasiewicza
20 kwietnia 2000 roku OBRPS został przekształcony w Instytut Pojazdów Szynowych „TABOR”. Stał się jedynym w Polsce instytutem badawczym, który w kompleksowy sposób prowadzi prace nad rozwojem, badaniami i certyfikacją pojazdów szynowych. Tylko on miał pełne uprawnienia do prowadzenia wszelkich badań i certyfikacji pojazdów szynowych.
Po powstaniu Sieci Badawczej Łukasiewicz (1 kwietnia 2019 roku) „TABOR” stał się jednym z pięciu jej instytutów w Poznaniu. Na początku 2022 roku placówki te połączyły się, tworząc Łukasiewicz – Poznański Instytut Technologiczny.
Dziś Łukasiewicz – PIT zajmuje się rozwojem pojazdów szynowych – projektowaniem, automatyką i badaniami symulacyjnymi. Zajmują się tym grupy badawcze w Centrum Nowoczesnej Mobilności. Centrum Badań Laboratoryjnych przejęło badania tych pojazdów – mechaniczne, elektryczne i środowiskowe. Wyodrębniono też dwie kolejowe spółki: PIT Industry zajmuje się produkcją m.in. urządzeń do układów hamulcowych pojazdów szynowych, a PIT Certification – certyfikacją i inspekcją tych pojazdów.