Dynamiczny rozwój przewozów pasażerskich w Polsce – z prognozą przekroczenia pół miliarda pasażerów w 2027 r. – stawia przed sektorem kolejowym i urbanistami wyzwanie, jak efektywnie wykorzystać atrakcyjne grunty w centrach miast. Urząd Transportu Kolejowego zorganizował podczas XXXV Forum Ekonomicznego w Karpaczu debatę ekspercką, która była poświęcona tzw. prawu warstwowemu i inwestycjom nad oraz pod torami.
„Inwestycje kolejowe a prawo warstwowe – czy polskie prawo nadąża za potrzebami rynku?” – dyskutowali o tym eksperci podczas debaty Urzędu Transportu Kolejowego (UTK). Odbyła się ona w trakcie Forum Ekonomicznego w Karpaczu. Spotkanie poprowadził dr hab. inż. Ignacy Góra, prezes UTK. W dyskusji wzięli udział: wiceminister rozwoju i technologii Tomasz Lewandowski, wiceprezes UTK Marcin Trela, dyrektor ds. realizacji inwestycji w PKP PLK S.A. Marcin Mochocki, członek zarządu PKP S.A. Andrzej Bułczyński oraz wiceprzewodnicząca Zespołu Prawno-Urbanistycznego przy Komitecie Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN – dr Joanna Dziedzic-Bukowska.
Ignacy Góra podkreślił, że kwestia zagospodarowania przestrzeni wokół torów bezpośrednio wiąże się z bezpieczeństwem. Statystyki wskazują wszak, że 1/3 wszystkich poważnych wypadków i zdarzeń na kolei wynika z przebywania osób nieuprawnionych na terenach kolejowych. Wprowadzenie prawa warstwowego może stworzyć korzystniejsze warunki dla budowy nowych, bezpiecznych bezkolizyjnych przejść dla pieszych.
Wiceprezes UTK Marcin Trela zwrócił uwagę, że same regulacje prawa cywilnego nie rozwiążą wszystkich problemów bez zmiany przepisów stricte kolejowych. Główną barierą inwestycyjną jest obecnie sztywna definicja obszaru kolejowego. Zgodnie z obecnym stanem prawnym cała działka ewidencyjna, na której przebiega linia kolejowa, uznawana jest za obszar kolejowy. To wymaga, by cały ten teren służył wyłącznie celom kolejowym. Taki stan prawny blokuje wielofunkcyjne inwestycje komercyjne, mieszkaniowe czy miejskie (np. centra handlowe połączone z dworcami czy bulwary nadrzeczne), które mogłyby powstać na atrakcyjnie położonych.
Dialog z samorządami i inwestorami
UTK apeluje o systemowe redefiniowanie obszaru kolejowego oraz zaprasza samorządy i inwestorów do bezpośredniego dialogu w ramach cyklicznych konsultacji „Piątki w UTK”. Urząd przypomniał jednak, że inwestycje nad i pod torami muszą gwarantować bezpieczną eksploatację infrastruktury krytycznej, odpowiednie zabezpieczenia pożarowe oraz rezerwę terenu pod rozbudowę sieci kolejowej na kolejne dekady.
Odpowiedzią na zgłaszane potrzeby ma być przygotowywany przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii projekt ustawy o odrębnej własności obiektów budowlanych, który zaprezentował w czasie debaty podsekretarz stanu Tomasz Lewandowski. Projekt zakłada możliwość wyodrębnienia własności konkretnego obiektu i ustanowienie precyzyjnej służebności. Pozwoli to inwestorom na realizację projektów mieszkaniowych, biurowych czy parkingowych na klasycznym prawie własności. Harmonogram rządowy przewiduje konsultacje publiczne na przełomie października i listopada. Tak, aby projektu do Rady Ministrów w I kwartale 2027 r. oraz do Parlamentu na początku II kwartału przyszłego roku.
Natomiast dr Joanna Dziedzic-Bukowska zwróciła uwagę, że sama reforma prawa cywilnego nie przyniesie efektu, jeśli nie zostanie powiązana z reformą planowania przestrzennego. W obliczu kurczących się zasobów gruntów w centrach miast konieczne jest myślenie o przestrzeni trójwymiarowo i dopuszczenie zabudowy na terenach już dobrze skomunikowanych. Obecne plany ogólne i miejscowe traktują przestrzeń płasko, dwuwymiarowo.
Przedstawiciele spółek kolejowych wskazali, że mniejsze projekty udawało się realizować w oparciu o dotychczasowe rozwiązania prawne.
Współpraca PKP S.A. oraz PKP PLK S.A. zmierza obecnie do realizacji przełomowego projektu w ścisłym centrum stolicy. W ramach modernizacji warszawskiej linii średnicowej tory mają być przykryte płytą o długości ok. 1 km i powierzchni prawie 5 hektarów, co otworzy ogromne tereny pod nową zabudowę miejską. Koszt budowy samej płyty szacowany jest na 800–900 mln zł, a przetarg na dokumentację projektową ma zostać ogłoszony jeszcze w tym roku.
Według uczestników debaty nowoczesne zagospodarowanie przestrzeni kolejowej wymaga ścisłego współdziałania administracji rządowej, inwestorów, samorządów oraz Urzędu Transportu Kolejowego, który dba o to, by rozwój miast szedł w parze z bezpieczeństwem i stabilnością transportu kolejowego.
Prezes UTK od 2019 r. posiada uprawnienia do uzgadniania dokumentów z zakresu zagospodarowania przestrzennego dla terenów związanych z liniami kolejowymi. Do tej pory rozpatrzył kilkadziesiąt tysięcy dokumentów i problemów inwestycyjnych.