Przepisy ustawy o transporcie kolejowym dopuszczają możliwość uzyskania odstępstwa od warunków usytuowania budowli i budynków w sąsiedztwie linii kolejowej. Zgodę na odstępstwo wydaje właściwy organ administracji architektoniczno-budowlanej: wojewoda lub starosta, po uzyskaniu opinii właściwego zarządcy. Prezes Urzędu Transportu Kolejowego nie jest zarządcą infrastruktury i w zakres jego kompetencji nie wchodzi wydawanie takiej opinii.
UTK informuje, że tereny położone w sąsiedztwie obszaru kolejowego podlegają ograniczeniom w zabudowie i zagospodarowaniu. Ogólne zasady określają, że budowle i budynki mogą być usytuowane w odległości nie mniejszej niż 10 metrów od granicy obszaru kolejowego. Z tym że od osi skrajnego toru odległość ta nie może być mniejsza niż 20 metrów (art. 53 ust. 2 ustawy o transporcie kolejowym).
Przepisu tego nie stosuje się (na podstawie art. 53 ust. 4 ustawy o transporcie kolejowym) do budynków i budowli przeznaczonych do prowadzenia ruchu kolejowego i utrzymania linii kolejowej oraz do obsługi przewozu osób i rzeczy, w tym do dróg pieszych i rowerowych. Oraz do budynków lub budowli istniejących, stanowiących zabytki (w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami).
W przypadkach szczególnie uzasadnionych (art. 57 ustawy o transporcie kolejowym) dopuszcza się odstępstwo od warunków usytuowania budynków i budowli określonych w art. 53 ustawy o transporcie kolejowym.
Odstępstwo nie może:
- powodować zagrożenia życia ludzi lub bezpieczeństwa mienia,
- powodować zagrożenia bezpieczeństwa i prawidłowego ruchu kolejowego,
- zakłócać działania urządzeń służących do prowadzenia tego ruchu.
Odstępstwa od sytuowania budowli i budynków udziela właściwy organ administracji architektoniczno-budowlanej po uzyskaniu opinii właściwego zarządcy.
Podział ze względu na kompetencje i to, kto jest właściwym organem administracji architektoniczno-budowlanej, określają przepisy ustawy Prawo Budowlane.
Zarządcą infrastruktury jest podmiot odpowiedzialny za zarządzanie infrastrukturą kolejową, jej eksploatację, utrzymanie, odnowienie lub udział w rozwoju tej infrastruktury, a w przypadku budowy nowej infrastruktury – podmiot, który przystąpił do jej budowy w charakterze inwestora (art. 4 pkt 7 ustawy o transporcie kolejowym).
Dane o zarządcach infrastruktury udostępniane są:
- w serwisie internetowym Mapa Interaktywna Linii Kolejowych, który prowadzi PKP Polskie Linie Kolejowe S.A.,
- na stronie internetowej Urzędu Transportu Kolejowego.
Prezes UTK nie jest zarządcą infrastruktury i nie wydaje opinii dotyczących odstępstw od warunków usytuowania budynków i budowli.