Polska stoi przed jednym z najważniejszych wyzwań transportowych ostatnich dekad. Już wkrótce krajowy rynek kolejowych przewozów dalekobieżnych zostanie otwarty na konkurencję. To nie tylko regulacyjna zmiana – to impuls, który może zrewolucjonizować sposób, w jaki podróżujemy po kraju i za granicę.
O tym, jak liberalizacja zmieni rynek i jakie wnioski można czerpać z doświadczeń innych krajów, rozmawiali eksperci podczas debaty „Otwarcie rynku przewozów dalekobieżnych w Polsce jako impuls rozwoju na polskich torach”. Centrum Unijnych Projektów Transportowych było współorganizatorem wydarzenia, które odbyło się w trakcie targów TRAKO 2025 w Gdańsku.
W debacie, którą podzielono na wprowadzenie, dwa panele tematyczne, wzięli udział: Joanna Lech, dyrektor CUPT, ale też przedstawiciele Ministerstwa Infrastruktury, Urzędu Transportu Kolejowego, CPK, krajowi i zagraniczni przewoźnicy i zarządca infrastruktury oraz międzynarodowi eksperci z Hiszpanii, Włoch. Dyskusja pokazała, że polska kolej stoi przed ogromną szansą, ale też koniecznością odważnych decyzji.
Polska w tyle za Europą
Statystyki nie pozostawiają złudzeń: przeciętny Polak podróżuje koleją jedynie 11 razy w roku. Średnia unijna to 18 podróży. W krajach o rozwiniętej sieci kolejowej, takich jak Szwajcaria czy Austria, wskaźniki są jeszcze wyższe. Liberalizacja rynku ma być narzędziem, które pozwoli zmniejszyć ten dystans. Klucz do sukcesu? Atrakcyjna oferta cenowa, większa liczba połączeń i łatwy dostęp do kolei z każdego zakątka kraju.
Koniec monopolu, początek konkurencji
Dotychczas rynek przewozów dalekobieżnych w Polsce był w dużej mierze zdominowany przez jednego operatora. Nowe zasady mają to zmienić. Połączenia dalekobieżne w ramach służby publicznej będą obsługiwane w drodze przetargów, do których staną nie tylko dotychczasowi gracze, ale także przewoźnicy prywatni i zagraniczni.
– Wspieramy ministra infrastruktury w przygotowaniach do otwarcia rynku i to na nas spoczywać będzie odpowiedzialność za organizację przetargów, wybór wykonawców oraz zawieranie i wdrażanie umów z przewoźnikami. Wykorzystujemy przy tym blisko 20-letnie doświadczenie w dystrybucji środków unijnych oraz zaufanie beneficjentów, które pozwalają nam pełnić rolę wiarygodnego organizatora przewozów kolejowych i partnera dla operatorów, zarządcy infrastruktury, regulatora rynku oraz innych organizatorów – mówiła Joanna Lech, dyrektor CUPT.
Doświadczenia krajów, które wcześniej otworzyły swoje rynki – jak Czechy czy Włochy – pokazują, że pasażerowie zyskują na tym przede wszystkim: ceny biletów spadają, oferta się poszerza, a standard usług rośnie.
Mapa drogowa zmian
Proces otwarcia rynku CUPT ma rozpisany na kilka lat, a mapa drogowa dojścia do liberalizacji rynku została zaprezentowana podczas debaty.
– Obecnie pracujemy nad rozwiązaniami systemowymi, które zostaną na lata – zapewniła Joanna Lech.
Jak będzie wyglądał proces otwarcia rynku krok po kroku? W najbliższych miesiącach zostanie zaktualizowany Plan Transportowy, stanowiący podstawę do dalszych działań. Wraz z nastaniem nowego roku ruszą konsultacje z rynkiem i przygotowanie dokumentacji przetargowej. Pierwsze przetargi planowane są na 2027 r., a umowy z nowymi operatorami powinny zostać podpisane w ostatnim kwartale 2028 r. Pasażerowie skorzystają z efektów liberalizacji w rozkładzie jazdy 2030/31. To długi proces, ale konieczny, aby uniknąć chaosu i zapewnić spójność systemu.
– Naszą ambicją jest stworzenie sprawnego systemu przewozów, który nie tylko zwiększy konkurencyjność, ale realnie poprawi ofertę dla pasażerów. Chcemy, by kolej była naturalnym wyborem – zapewniała bogatą ofertę połączeń, atrakcyjne ceny i komfortowe warunki podróży – dodała dyrektor CUPT.
Otwarta Kolej – forum debaty
Całemu procesowi towarzyszy nasza nowa inicjatywa Otwarta Kolej, którą powołaliśmy we wrześniu br. To forum wymiany wiedzy i doświadczeń, gdzie spotykają się eksperci, samorządowcy i przewoźnicy. Idea jest prosta: tylko otwarty dialog i rzetelna analiza danych mogą zagwarantować sprawnie działający i konkurencyjny rynek.
Joanna Lech, dyrektor CUPT, podkreśla, że liberalizacja to szansa, którą należy dobrze wykorzystać:
– CUPT ma być swoistym strażnikiem spójności – dbamy, by plany transportowe, rozkłady jazdy i rozwój infrastruktury były ze sobą zgodne. Wykorzystujemy już zbudowane zasoby i narzędzia w CUPT budując interfejsy z innymi narzędziami u naszych partnerów – zaznaczyła Joanna Lech, a zapytana o forum wymiany wiedzy dodała: Tworzymy platformę do wymiany wiedzy. Nasza nowa strona Otwarta Kolej, to miejsce dla wszystkich dla których przewozy kolejowe, wzmocnienie konkurencji i jakości oferty są ważne.
Kolej dużych prędkości jako motor zmian
W pracach nad otwarciem rynku kolejowych przewozów pasażerskich CUPT współpracuje zresztą nie tylko z ministerstwem, ale też organizatorami ruchu, przewoźnikami, CPK i ekspertami. Jak podkreśliła dyrektor CUPT każdy z tych podmiotów w inny sposób skorzysta na liberalizacji rynku.
– IV Pakiet Kolejowy to katalizator zmian w całej Europie – przyspiesza interoperacyjność, cyfryzację i standaryzację, a tym samym pozwala lepiej zarządzać ruchem i infrastrukturą. To także krok w stronę zintegrowanej i konkurencyjnej Europy, w której dostęp do rynku kolejowego jest przejrzysty i demokratyczny. Dla przewoźników i inwestorów oznacza otwarcie nowych możliwości rozwoju i innowacyjnych modeli biznesowych, a dla pasażerów – lepsze połączenia, wyższą jakość usług i realny wybór, niezależnie od miejsca podróży – wyliczała Joanna Lech.
Potwierdzają to także prognozy Ministerstwa Infrastruktury, UTK i CPK: w segmencie dalekobieżnym liczba pasażerów może w najbliższych dekadach wzrosnąć nawet dwukrotnie – z 49 mln do ponad 100 mln rocznie. Warunkiem jest jednak ukończenie kluczowych inwestycji, przede wszystkim linii dużych prędkości Warszawa–Łódź–Poznań/Wrocław i Warszawa–Kraków. To one mają być kręgosłupem nowego systemu, skracając czas podróży i czyniąc kolej realną alternatywą dla samochodu czy samolotu.
– Kolej to jedyny środek transportu, w którym możesz jednocześnie odpoczywać, pracować i podróżować, będąc przy tym ekologicznym i nie tracąc czasu w korkach – zauważyła Joanna Lech.
Szansa, której nie można zmarnować
Otwarcie rynku dalekobieżnych przewozów pasażerskich to szansa na prawdziwą kolejową rewolucję w Polsce. Jeśli proces zostanie dobrze przeprowadzony, możemy liczyć na tańsze bilety, lepsze skomunikowanie regionów i skokowy wzrost liczby pasażerów.
Jedno jest pewne: Polacy potrzebują kolei, która będzie szybka, dostępna i konkurencyjna. Liberalizacja ma szansę to zapewnić – pod warunkiem, że wszyscy gracze zagrają do jednej bramki.
***
Od 2007 roku, jako państwowa jednostka budżetowa, Centrum Unijnych Projektów Transportowych (czyli CUPT) kompleksowo wspiera beneficjentów w procesie przygotowania i realizacji inwestycji: drogowych, kolejowych, lotniczych, morskich, wodnych śródlądowych, intermodalnych, z zakresu bezpieczeństwa, transportu publicznego czy zrównoważonej mobilności. Wszystkie realizowane projekty przyczyniają się do rozwoju nowoczesnego systemu transportu w Polsce. Więcej: cupt.gov.pl.
Otwarta Kolej – forum wymiany wiedzy, które powstało z inicjatywy Centrum Unijnych Projektów Transportowych. Jest to wspólna inicjatywa praktyków, analityków, urzędników i pasjonatów kolei. Działamy niezależnie – łącząc kompetencje sektora publicznego, akademickiego i branżowego. Więcej: otwartakolej.cupt.gov.pl