Część przewoźników i ekspertów krytykuje zasady prowadzenia przez Centrum Unijnych Projektów Transportowych wstępnych konsultacji rynkowych (WKR) na temat przetargów na wykonywanie kolejowych przewozów dalekobieżnych. CUPT uznaje wiele tych zarzutów za bezpodstawne i nazywa mitami.
W decydującą fazę wkroczył proces przygotowania nowego modelu organizacji dalekobieżnych pasażerskich przewozów kolejowych w Polsce. Centrum Unijnych Projektów Transportowych zostało upoważnione przez ministra infrastruktury do przeprowadzenia wstępnych konsultacji rynkowych w tej materii. Ich celem jest formalne zebranie opinii i rekomendacji od podmiotów zainteresowanych udziałem w przyszłym postępowaniu przetargowym na wybór operatorów kolejowych przewozów dalekobieżnych. Przetargi wyłonią przewoźników, którzy będą świadczyli usługi publicznego transportu zbiorowego w zakresie międzywojewódzkich i międzynarodowych pasażerskich przewozów kolejowych.
CUPT na początku czerwca poinformował o tym, że otrzymał misję przeprowadzenia konsultacji rynkowych i zaprosił do udziału w nich wszystkie zainteresowane podmioty. Przewoźnicy mogą zgłaszać do jutra do CUPT swój akces do tego procesu. Konsultacje jeszcze nie ruszyły, ale już wywołały szereg krytycznych komentarzy. I CUPT na nie zareagował.
Bariery w konsultacjach
Działania Ministerstwa Sprawiedliwości oraz Centrum Unijnych Projektów Transportowych skrytykował ALLRAIL – organizacja zrzeszająca niezależnych europejskich przewoźników kolejowych. Do ALLRAIL należą także firmy obecne na polskim rynku lub szykujące się do prowadzenia operacji w Polsce. To Arriva, Leo Express, RegioJet oraz Flixtrain.
Organizacja wezwała CUPT i ministerstwo do usunięcia barier, które jej zdaniem utrudniają udział we wstępnych konsultacjach rynkowych. ALLRAIL twierdzi, że przewoźnicy mieli tylko 10 dni na zgłoszenie udziału w konsultacjach, a strona internetowa CUPT zawierająca dokumentację konsultacji jest niedostępna poza Polską.
Inny zarzut dotyczy tego, że udział w konsultacjach jest ograniczony do licencjonowanych przewoźników kolejowych posiadających już Jednolity Certyfikat Bezpieczeństwa w Polsce.
Taki certyfikat jest niezbędny do prowadzenia przewozów, a nie do przedstawiania opinii w ramach konsultacji, dotyczących przyszłego przetargu. Może on zostać uzyskany w trakcie okresu mobilizacji przed rozpoczęciem działalności operacyjnej – uważa ALLRAIL.
Co więcej, stowarzyszenie przekonuje, iż zaledwie miesiąc temu Ministerstwo Infrastruktury przeprowadziło szczegółowe konsultacje dotyczące projektu rozporządzenia w sprawie planu kolejowych przewozów międzyregionalnych i międzynarodowych. Poza tym, przewoźnicy brali udział w konsultacjach Horyzontalnego Rozkładu Jazdy.
ALLRAIL podejrzewa, że polskie władze jeszcze nie określiły zakresu przyszłych przetargów na kolejowe przewozy dalekobieżne, a tymczasem niewiele zostało czasu na ich przeprowadzenie. Jeśli bowiem jakiś przewoźnik przejmie obsługę linii dalekobieżnych od PKP Intercity, to będzie potrzebował co najmniej trzech lat na pozyskanie nowego taboru i przygotowanie się do rozpoczęcia działalności. A nowe umowy będą obowiązywały już od rozkładu 2030/2031.
CUPT odpowiada ALLRAIL
Centrum, odpowiadając na pytania portalu Nakolei.pl, nie zgodziło się z tezą, że dało przewoźnikom za mało czasu na zgłaszanie chęci wzięcia udziału w konsultacjach. CUPT wyjaśnia, że chcąc dotrzeć do jak najszerszego grona profesjonalistów, opublikowało informację o Wstępnych Konsultacjach Rynkowych (WKR) aż w czterech powszechnie dostępnych lokalizacjach: TED, BIP CUPT, na stronie www.cupt.gov.pl oraz na stronie MI. Dodatkowo pojawiły się informacje w social mediach promujące WKR.
Poza tym, gdy tylko okazało się, że niektóre podmioty mają kłopot z dostępem do materiałów, CUPT udostępnił dodatkowe sposoby umożliwiające zapoznanie się z dokumentacją. Ponadto, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom rynku i w celu zapewnienia zainteresowanym podmiotom dodatkowego czasu na przygotowanie zgłoszeń, termin składania wniosków o udział w WKR został wydłużony do 26 czerwca 2026 r.
CUPT na bieżąco monitoruje funkcjonowanie wszystkich kanałów komunikacji związanych z konsultacjami. Na obecnym etapie nie stwierdzamy okoliczności, które uniemożliwiałyby zainteresowanym podmiotom zgłoszenie chęci udziału w konsultacjach. Wręcz przeciwnie, otrzymaliśmy już zgłoszenia, w tym od przewoźników zagranicznych – wyjaśnia Centrum Unijnych Projektów Transportowych.
CUPT dopuściło też możliwość udziału w konsultacjach podmiotom, które złożą zgłoszenie po wyznaczonym terminie. Chodzi bowiem o to, aby zapewnić równy i niezakłócony dostęp do informacji wszystkim zainteresowanym podmiotom. Istotne jest także zachowanie przejrzystości i konkurencyjności procesu WKR.
Certyfikat jest ważny
Centrum odniosło się również do żądania ALLRAIL, aby w konsultacjach wzięły udział także podmioty kolejowe, które nie mają Jednolitego Certyfikatu Bezpieczeństwa.
Celem WKR jest pozyskanie praktycznej wiedzy od podmiotów prowadzących działalność operacyjną na rynku kolejowym oraz posiadających doświadczenie związane z realizacją przewozów pasażerskich. Konsultacje mają dostarczyć informacji dotyczących m.in. eksploatacji taboru, organizacji zaplecza technicznego, interoperacyjności, kosztów działalności oraz potencjalnych ryzyk operacyjnych – wyjaśnia CUPT.
I dodaje, że warunki udziału w konsultacjach nie przesądzają o warunkach przyszłego postępowania przetargowego. Teraz chodzi tylko, aby pozyskiwane informacje pochodziły od podmiotów posiadających bezpośrednie doświadczenie operacyjne.
CUPT wskazuje ponadto, że organizuje wiele wydarzeń i spotkań na temat międzywojewódzkich i międzynarodowych pasażerskich przewozów kolejowych. To forum do wymiany wiedzy i doświadczenia w kwestiach dotyczących transportu. W ramach strony otwartakolei.cupt.gov.pl, działa także sieć ekspertów – każdy ma tu możliwość zgłoszenia swojego stanowiska.
Terminy przetargów
CUPT nie podziela obaw przewoźników zrzeszonych w ALLRAIL, że może zabraknąć czasu na przeprowadzenie konkurencyjnych przetargów na dalekobieżne przewozy kolejowe. Organizator WKR ma na uwadze harmonogram otwarcia polskiego rynku na konkurencję.
CUPT ma pełną świadomość skali i złożoności przedsięwzięcia, jakim jest przygotowanie oraz przeprowadzenie postępowań na świadczenie usług publicznych po 2030 roku. Właśnie dlatego proces przygotowawczy został rozpoczęty odpowiednio wcześnie, a poszczególne działania są prowadzone w sposób sekwencyjny i wzajemnie powiązany. Zostały tak zaplanowane, aby wykorzystać czas, który i tak będzie przeznaczony na inne kluczowe procesy związane z przygotowaniem przetargu i wyborem operatora na świadczenie usług – poinformował CUPT.
Co jest bardzo ważne – uzyskane informacje będą stanowiły jeden z elementów analiz wykorzystywanych przy projektowaniu przyszłych postępowań i warunków realizacji usług.
Co więcej, CUPT uważa, że wcześniejsze dyskusje, np. na temat Horyzontalnego Rozkładu Jazdy, nie wyczerpują wymagań dotyczących obecnych konsultacji rynkowych. Przy HRJ chodziło o wypracowanie kierunków rozwoju systemu transportowego i określeniu założeń funkcjonowania rynku kolejowego w przyszłości.
WKR mają natomiast charakter operacyjny, prowadzone będą w celu przygotowania postępowania przetargowego. Ich celem jest uzyskanie szczegółowych informacji od potencjalnych wykonawców dotyczących m.in. parametrów taboru, modeli eksploatacyjnych, organizacji utrzymania, innowacji rynkowych oraz identyfikacji ryzyk – wyjaśnia Centrum Unijnych Projektów Transportowych.
CUPT zaznacza, iż prowadzenie WKR nie stanowi powielenia wcześniejszych konsultacji, lecz jest naturalną konsekwencję przejścia od fazy strategicznej i planistycznej do fazy przygotowania konkretnych postępowań, które będą realizowane po 2030 roku.
Po co są konsultacje?
Ale nie tylko ALLRAIL zgłasza wątpliwości odnośnie WKR. Także niektórzy eksperci, znawcy rynku kolejowego wskazują na wadliwe – ich zdaniem – metody działania organów państwowych w tym obszarze. Jedni twierdzą, że państwo będzie się starło zachować monopol PKP Intercity, więc konsultacje nic nie dadzą. Inne skrajne opinie mówią o tym, że celem całej operacji jest zbyt szeroka liberalizacja rynku – kosztem PKP Intercity.
CUPT przyznaje, że otwarcie rynku kolejowych przewozów międzywojewódzkich i międzynarodowych budzi wiele emocji. I doprowadziły one do powstanie szeregu mitów, z którymi CUPT postanowiło się rozprawić.
Mit pierwszy: wszystko zostało już przesądzone
Inne zarzuty, które formułują niektórzy eksperci i analitycy rynku podważają intencje instytucji państwowych, podejrzewając, że konsultacje to tylko „zasłona dymna”, a rząd już i tak ma gotowy plan przeprowadzenia przetargów.
CUPT przypomina, że horyzont roku 2030 stanowi cezurę oznaczającą konieczność dostosowania polskich realiów do unijnych wymogów rynkowych (w tym IV Pakietu Kolejowego) w obszarze zamówień na przewozy o charakterze służby publicznej (PSO). I co istotne – dotychczasowe schematy organizacyjne nie mogą zostać automatycznie skopiowane na kolejną dekadę.
Właśnie dlatego projektowanie nowego modelu wystartowało już na przełomie 2024/2025 r., a CUPT wspiera Ministra Infrastruktury w przeprowadzeniu tego złożonego procesu. Zmiany będą uwzględniały dotychczasowe uwarunkowania krajowe i będą wdrażane etapami, aby wzmacniać efekt pozytywnego trendu wzrostu kolejowych przewozów pasażerskich – argumentuje Centrum Unijnych Projektów Transportowych.
Centrum wskazuje też, iż dopiero czeka nas wejście w życie Nowego Planu Transportowego, a także ogłoszenie wstępne o zamiarze udzielenia zamówienia i ogłoszenie samych przetargów oraz ich rozstrzygnięcie. Nic nie jest więc jeszcze przesądzone.
Mit drugi: po co kolejne konsultacje i dlaczego takie?
CUPT odnosząc się do tego typu zarzutów, wyjaśnia, iż WKR pozwalają na lepsze przygotowanie postępowania przetargowego. Zastosowanie ich przez CUPT ma na celu wsparcie w stworzeniu mechanizmów elastycznych, transparentnych i przede wszystkim efektywnych kosztowo. Konsultacje służą również przygotowaniu dokumentacji przetargowej, a kształt przyszłych przetargów będzie zależał od realnych informacji, które spłyną bezpośrednio z rynku.
Ponadto, CUPT argumentuje, iż WKR to istotna forma pozyskiwania wiedzy dotyczącej przedmiotu zamówienia, dlatego to również ważne narzędzie dla wykonawców. Dzięki ich przeprowadzeniu zamawiający ma możliwość zidentyfikowania najnowszych rozwiązań technicznych, ekonomicznych i organizacyjnych związanych z przeprowadzeniem postępowania. WKR to narzędzie, dzięki któremu łatwiej o zastosowanie rozwiązań innowacyjnych, zaawansowanych technologicznie, a także proekologicznych. Z drugiej strony podmioty uczestniczące w WKR mają możliwość zaprezentowania dostępnych rozwiązań technologicznych.
Na etapie WKR, dla ich najlepszego wykorzystania, CUPT chce uzyskać praktyczne informacje od podmiotów, które mają realne doświadczenie operacyjne na polskim i międzynarodowym rynku kolejowym.
CUPT dodaje, że organizuje także wiele wydarzeń i spotkań o tematyce publicznego transportu zbiorowego w zakresie międzywojewódzkich i międzynarodowych pasażerskich przewozów kolejowych, stanowiące forum do wymiany wiedzy i doświadczenia w kwestiach dotyczących transportu. W ramach strony www.otwartakolei.cupt.gov.pl działa także sieć ekspertów – każdy ma możliwość zgłoszenia się do bycia ekspertem sieci. Także na stronie internetowej www.cupt.gov.pl na bieżąco zamieszczane są informacje i zaproszenia na takie wydarzenia i spotkania.
Mit trzeci: za późno i strata czasu
Centrum Unijnych Projektów Transportowych, że optymalnie zaplanował cały proces od momentu, kiedy na przełomie 2024/2025 powierzono CUPT realizację zadań związanych z otwarciem rynku kolejowych pasażerskich przewozów międzywojewódzkich i międzynarodowych.
Jednocześnie CUPT przyznaje, że harmonogram prac jest bardzo napięty. I to z tego powodu wszystkie etapy procesu zostały ustalone w sposób sekwencyjny i powiązany ze sobą. Po to, żeby zapewnić spójność całego postępowania i wykorzystanie dostępnego czasu w maksymalny sposób. Dzięki temu udało się też wygospodarować czas na wstępne konsultacje rynkowe.
CUPT zapewnia również, iż mimo wymagającego tempa Centrum dba o to, aby cały proces pozostał merytoryczny, transparentny i zgodny z założeniami analitycznymi. Żeby finalne decyzje były oparte na możliwie najbardziej rzetelnych podstawach.
Istota dialogu rynkowego
Wstępne konsultacje rynkowe to zbiór ustrukturyzowanych działań – od analizy ankiet, przez warsztaty i spotkania bilateralne. CUPT chce zgromadzić precyzyjne dane w czterech obszarach:
- Dane techniczne: Realne, rynkowe parametry taboru, kwestie interoperacyjności, ograniczenia infrastruktury oraz nowoczesne standardy komfortu i dostępności dla pasażerów.
- Modele eksploatacji: Uwarunkowania eksploatacyjne, optymalna obsada personelu oraz wymagania dotyczące zaplecza technicznego i bazy serwisowej.
- Innowacje rynkowe: Nowoczesne rozwiązania cyfrowe, technologie energooszczędne oraz alternatywne formy finansowania (np. leasing vs zakup taboru).
- Analiza ryzyka: Identyfikacja barier operacyjnych i finansowych wraz z propozycjami ich mitygacji.
Wnioski z tych analiz zostaną wykorzystane w dokumentacji dla przyszłego zamówienia, pomagając określić m.in. kryteria oceny ofert oraz harmonogramy.
Co przyniesie nowy model? Z perspektywy organizatora i pasażera
CUPT przekonuje również, że przemyślana i oparta na realiach rynkowych liberalizacja rynku kolejowego nie jest celem samym w sobie – ma przynieść wymierne korzyści wszystkim uczestnikom systemu transportowego.
- Dla zamawiającego (strona publiczna): Doskonale dopasowane wymagania, optymalnie przygotowana specyfikacja istotnych warunków zamówienia, realistyczny budżet oraz wysoka konkurencyjność w przetargach. Efektem tych działań będzie wybór optymalnych rozwiązań przynoszących efektywną kosztowo i jakościowo kolej dalekobieżną w trwałej i stabilnej perspektywie. Dobrze przygotowane postępowania przekładają się na możliwość realizacji usług odpowiadających współczesnym standardom jakości, dostępności i niezawodności. Pozwalają również tworzyć rozwiązania uwzględniające rozwój rynku kolejowego oraz zmieniające się potrzeby podróżnych.
- Dla pasażera: Nowa jakość podróżowania. Konkurencja i rzetelnie sformułowane kontrakty przełożą się na wyższy komfort, lepszą dostępność połączeń oraz zdecydowanie większą niezawodność rozkładową po 2030 roku.
- Dla operatora: bardziej przejrzyste, przewidywalne i otwarte środowisko konkurencyjne, w którym decyzje inwestycyjne mogą być podejmowane na podstawie rzetelnych danych.
Jak dołączyć do procesu?
Podmioty zainteresowane współtworzeniem ram dla nowoczesnej kolei dalekobieżnej mogą zgłaszać swój udział w procedurze WKR.
Przyjmowanie zgłoszeń do udziału w WKR za pośrednictwem dedykowanych kart zgłoszeniowych trwa do jutra, do 26 czerwca. Szczegóły: https://www.cupt.gov.pl/aktualnosc/kolej-2030/wstepne-konsultacje-rynkowe-na-miedzynarodowe-i-miedzywojewodzkie-przewozy-kolejowe/
Aby konsultacje przyniosły oczekiwane rezultaty, CUPT oczekuje od uczestników aktywnego udziału, dzielenia się istotnymi dla przygotowania postępowania przetargowego informacjami, szczegółowo określonymi w ogłoszeniu.